Trường hạ Pháp viện Minh Đăng Quang PL.2570: Hòa thượng Giác Nhân nói về sự phòng hộ sáu căn đến hành trình thắng phục chính mình

Từ những ý nghĩa trong Kinh Tân-đầu-lô (Kinh số 1165, Tạp A-hàm), HT. Giác Nhân – Ủy viên HĐTS GHPGVN, Phó Trưởng ban Hướng dẫn Phật tử TƯGH, Tri sự Phó Thường trực GĐ.V PGKS, trong chuyến thăm và thuyết giảng thứ hai tại trường hạ Pháp viện Minh Đăng Quang (phường Bình Trưng, TP.HCM), chiều 23/06/2026 (09/06/Bính Ngọ), đã làm sáng tỏ những giá trị thực tiễn của giáo pháp đối với người xuất gia, đồng thời sách tấn chư hành giả an cư trên con đường thu nhiếp thân tâm và trưởng dưỡng đời sống Phạm hạnh.

Với câu hỏi mở đầu thời pháp: "Làm thế nào để thắng phục chính mình trước những cám dỗ và tập khí luôn tiềm ẩn trong nội tâm?", HT. Giác Nhân đã nhắc lại tinh thần "tam thường bất túc" mà chư Tổ đã trao truyền, khẳng định, người xuất gia bước vào đạo không phải để tìm kiếm sự đầy đủ cho thân xác, mà để học cách vượt qua những đòi hỏi bất tận của thân tâm. "Người ta thường nghĩ sự tu tập là chiến thắng một điều gì đó thật lớn lao. Nhưng nhiều khi, điều khó vượt qua nhất lại chính là bản thân mình. Bởi cõi Ta Bà vốn là cõi bất xứng ý. Cái thân này ăn rồi lại đói, ngủ rồi lại mệt, được cái này lại muốn cái khác, chưa bao giờ biết đủ. Người chạy theo sự đòi hỏi của thân thì suốt đời mệt mỏi, người biết thắng phục cái thân mới có cơ hội làm chủ đời mình. Cho nên, sự tu tập không bắt đầu bằng việc thay đổi người khác, mà bắt đầu bằng việc quay lại nhìn chính mình, bởi điều khó nhất không phải là dối người, mà là dám thành thật với lòng mình", Hòa thượng chỉ rõ.

Dựa trên nền tảng ấy, Hòa thượng dẫn nhập nội dung Kinh Tân-đầu-lô, một bản kinh ghi lại cuộc đối thoại giữa Quốc vương Ưu-đà-diên-na (Udayana) và Tôn giả Tân-đầu-lô tại vườn Udakavana, thuộc xứ Kosambī. Bối cảnh kinh văn mở ra khi Vua Ưu-đà-diên-na đến thăm hỏi Tôn giả với một niềm thắc mắc lớn lao trong lòng. Nhà vua nhận thấy có rất nhiều vị Tỳ-kheo tuổi đời còn rất trẻ, tóc còn xanh, vừa mới xuất gia chưa lâu. Theo tâm lý học thế gian, đây là độ tuổi mà các ham muốn ngũ dục, xung động thể xác đang tràn trề và mãnh liệt nhất. Thế nhưng, tại sao các vị Tỳ-kheo ấy lại có thể sống một đời sống kham khổ, hằng ngày chỉ ăn cơm rau đạm bạc, ấy thế mà "các căn hòa duyệt, tướng mạo sáng sủa, da dẻ tươi tốt, thích tĩnh, ít động, mặc tình người khác mà sống, tâm như dã thú, kham năng suốt đời tu trì phạm hạnh, thanh tịnh thuần nhất?".

Đó cũng là câu hỏi mà người học Phật ở mọi thời đại đều từng đối diện: "Bằng năng lực nào người tu có thể chuyển hóa những xung động mạnh mẽ của dục vọng và giữ gìn đời sống Phạm hạnh giữa thế gian đầy cám dỗ?".

Theo lời dạy của Đức Phật được Tôn giả Tân-đầu-lô thuật lại, có ba phương pháp cốt lõi, như chiếc kiềng ba chân vững chắc giúp người tu vượt qua sức hấp dẫn đầy ma lực của nữ sắc – thứ mà Đức Phật từng khẳng định trên đời này không có mãnh lực thứ hai nào có thể lay chuyển tâm thức người tu dữ dội đến thế.

Dựa trên lời kinh, HT. Giác Nhân chỉ rõ, ba phương pháp bao gồm: quán người nữ theo tình thân quyến thuộc, quán thân bất tịnh và phòng hộ sáu căn. Trong đó, nền tảng đầu tiên là chuyển hóa cách nhìn đối với đối tượng tiếp xúc, hay nói cách khác là "quán người nữ theo tình thân quyến thuộc". "Người nữ lớn tuổi được quán như mẹ, người đồng trang lứa được quán như chị em, người nhỏ tuổi được quán như con cháu. Đó không đơn thuần là một phương pháp quán tưởng mang tính hình thức mà là sự chuyển đổi tận gốc nhãn quan từ ái dục sang tình thương và sự kính trọng", Hòa thượng giảng giải.

Tuy nhiên, Hòa thượng cho thấy giá trị đặc biệt của kinh văn nằm ở chỗ, nhà vua không dừng lại ở những câu hỏi mang tính lý thuyết, mà với kinh nghiệm của một người từng sống giữa cung vàng điện ngọc, Quốc vương đã đặt ra câu hỏi rất thực tế rằng: "Nếu trong tâm vẫn còn tham dục, sân hận và si mê thì phải làm sao?". Theo Hòa thượng, đây không chỉ là câu hỏi của nhà vua ngày xưa, mà còn là câu hỏi của rất nhiều người tu hôm nay, bởi điều khó nhất trong đời sống tu học không phải là che giấu người khác, mà là dám thành thật với chính mình.

"Người khác có thể nhìn thấy vẻ ngoài nghiêm trang và thanh tịnh, nhưng chỉ tự thân mỗi người mới biết được trong tâm mình còn những gì đang vận hành. Có những tập khí tưởng như đã lắng xuống, hay có những phiền não được che đậy rất khéo dưới lớp áo đạo hạnh... nhưng chỉ cần gặp duyên liền bùng phát trở lại. Chính vì thế, điều nguy hiểm không phải là mình còn yếu, mà là lầm tưởng rằng mình đã đủ mạnh", Hòa thượng nhận định.

Từ đây, Hòa thượng nêu lên phương pháp thứ hai – quán thân bất tịnh – một trong những pháp môn quan trọng mà Đức Phật đã chỉ dạy nhằm đối trị tâm tham ái. Theo đó, Hòa thượng phân tích: "Con người thường bị mê hoặc bởi vẻ đẹp bên ngoài mà quên mất bản chất thật của thân xác. Dưới lớp da mỏng manh ấy là máu huyết, gân xương và vô số thành phần bất tịnh. Cái đẹp mà con người say đắm phần lớn chỉ là sự tô điểm của nhận thức, chứ không phải bản chất chân thật của thân thể. Trong Kinh Pháp Cú dạy rõ: 'Thành này xây bằng xương, trét tô bằng thịt máu', lấy đó để quán chiếu sâu hơn về bản chất vô thường và bất tịnh của thân người. Sự quán chiếu này không nhằm để sinh tâm chán ghét thân xác, mà để thấy đúng sự thật, đi đến giảm thiểu sự mê đắm và chấp thủ".

Tuy nhiên, Hòa thượng nhận định, quán chiếu mới chỉ là bước đầu, giải pháp tối hậu mà Đức Phật chỉ dạy chính là "phòng hộ sáu căn". Đây cũng là trọng tâm xuyên suốt của thời pháp. "Người tu không thể kiểm soát toàn bộ hoàn cảnh bên ngoài, nhưng có thể học cách giữ gìn tâm mình ngay tại cửa ngõ tiếp xúc giữa căn và trần. Khi mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, hay ý tiếp nhận các pháp, hành giả cần duy trì chánh niệm tỉnh giác, không nắm giữ tướng chung, không chấp trước tướng riêng", HT. Giác Nhân chỉ rõ.

Theo Hòa thượng, mọi phiền não đều bắt đầu từ sự buông lơi nơi sáu căn: "Một niệm thất giác có thể trở thành một dòng tâm thức cuốn trôi người tu đi rất xa trên con đường giải thoát. Ngược lại, nếu biết phòng hộ các căn thì ngay giữa những duyên trần phức tạp, tâm vẫn có thể an trú trong sự bình an và sáng suốt".

Từ nội dung kinh văn, Hòa thượng tiếp tục đưa ra những lời sách tấn mang tính thực tiễn đối với chư hành giả hiện tiền: "Đối với người trẻ tuổi, cần chú trọng pháp học để xây dựng nền tảng tri kiến vững chắc. Đối với những vị đã có tuổi đạo và tuổi đời tương đối trưởng thành, cần dành nhiều thời gian hơn cho pháp hành, chuyên sâu thiền định và thiền quán để chuyển hóa tận gốc các tập khí tiềm ẩn. Tâm thức như ly nước đục được khuấy động. Khi hành giả tu tập, những cấu uế có thể tạm thời lắng xuống. Nhưng, nếu chỉ dừng lại ở đó thì chưa đủ, bởi khi gặp duyên, những cặn bẩn ấy vẫn có thể nổi lên trở lại. Chỉ có trí tuệ quán chiếu mới có khả năng chuyển hóa tận gốc những hạt giống phiền não đang âm thầm tồn tại trong chiều sâu tâm thức".

Trên con đường ấy, Hòa thượng đặc biệt nhấn mạnh đến thái độ biết lượng sức mình. Rõ ràng, khi định lực chưa đủ, việc tránh xa các duyên bất thiện không phải là sự yếu đuối mà chính là biểu hiện của trí tuệ. Người biết mình còn bệnh mới biết cách phòng hộ, người biết mình còn yếu mới biết cách giữ gìn. "Bởi vậy, tránh duyên không phải để chạy trốn cuộc đời, mà là để bảo vệ hạt giống đạo tâm đang trong quá trình trưởng dưỡng" Hòa thượng khẳng định.

Như cổ đức nói: "Bồ-tát mượn tâm tạo cảnh, phàm phu nương cảnh tạo tâm", Hòa thượng chỉ rõ: "Nếu biết sức mình còn yếu thì 'tam thập lục kế, tẩu vi thượng sách', hãy đóng cửa cốc học bài, lánh xa những nơi phồn hoa huyên náo. 'Vì mình muốn dứt trần duyên, / Khá tìm cảnh tịnh mà chuyên dưỡng thần. / Non cao là chốn tu thân, / Là nơi luyện đạo thoát trần lên tiên'. Một vị Tỳ-kheo dẫu có ngủ cả ngày trong rừng vắng, Đức Phật vẫn hoan hỷ hơn một vị Tỳ-kheo suốt ngày bận rộn thuyết pháp dưới chốn thị thành nồng nặc mùi thế sự. Bởi lẽ, nơi phố thị phồn hoa, nghịch duyên dập dìu, người tu nếu không đủ đại định lực sẽ rất dễ bị cuốn trôi, mất đi định hướng ban đầu, khiến tâm đạo đức trở nên lạnh nhạt, bấp bênh như lục bình trôi dạt".

Cuối lời, Hòa thượng đúc kết bằng một hình ảnh giản dị nhưng giàu ý nghĩa: "Cây gửi thân cho đất, đất mới gửi chất màu mỡ nuôi cây. Ta gửi thân cho Phật, Phật mới gửi Chánh pháp ngự trong ta". Đây vừa là lời nhắc nhở về sự nương tựa Tam bảo, cũng đồng thời là lời khuyến tấn mỗi người xuất gia phải thật sự cắm rễ vào mảnh đất của giới luật, chánh pháp và sự tỉnh thức. Bởi hành trình giải thoát không bắt đầu từ việc chiến thắng thế giới bên ngoài, mà bắt đầu từ sự thành thật với chính mình, từ khả năng nhận diện những phiền não đang hiện hữu và từng bước chuyển hóa chúng bằng chánh niệm, trí tuệ và công phu hành trì.

Trong mùa ACKH – mùa của sự trở về và nuôi lớn nội lực tâm linh HT. Giác Nhân bày tỏ mong muốn, mỗi hành giả sẽ ngày một thêm vững vàng trên con đường phòng hộ sáu căn, thắng phục bản thân và tiến gần hơn đến đời sống giải thoát mà Đức Phật đã chỉ dạy.

Một số hình ảnh được ghi nhận:

Nguồn: www.daophatkhatsi.vn